YAPIDAN RUHSATA, HİZMETTEN İLETİŞİME: KESİNTİSİZ ERİŞİLEBİLİRLİK

FARUK OCAK

Bir kentin gelişmişliği, yalnızca yaptığı binalarla değil, o binalara kimlerin girebildiğiyle ölçülür.

Bir apartmanın, hastanenin, otelin, okulun, kamu kurumunun veya iş yerinin girişinde basamak varsa ve başka bir erişilebilir giriş bulunmuyorsa o yapı tamamlanmış sayılmamalıdır. Çünkü bir binanın erişilebilirliği içeride değil, kaldırım ile bina arasındaki ilk noktada başlar.

“Bu apartmanda engelli yaşamıyor” denilerek rampa, uygun giriş veya asansör yapılmaması kabul edilemez. Bugün o binada engelli bir kişi yaşamıyor olabilir; yarın engelli bir kişi taşınabilir, bir misafir gelebilir, yaşlı bir kişi hareket kabiliyetini kaybedebilir, bir çocuk geçici sakatlık yaşayabilir veya binadaki herhangi bir insan hayatının bir döneminde erişilebilirliğe ihtiyaç duyabilir.

Bir yapı yalnızca bugünkü kullanıcıları için değil, hayatın bütün ihtimalleri düşünülerek yapılmalıdır.

Bu nedenle erişilebilirlik sistemi yalnızca kamu binalarıyla veya dükkânlarla sınırlandırılmamalıdır. Apartmanlar, siteler, konutlar, oteller, hastaneler, sağlık merkezleri, okullar, yurtlar, ibadethaneler, sosyal tesisler, iş merkezleri, fabrikalar, kamu kurumları ve halka açık bütün yapılar bu sistemin içerisinde yer almalıdır.

Erişilebilirlik bina girişinde başlamalıdır

Yeni yapılacak her yapıda kaldırımdan veya parsel sınırından ana giriş kapısına kadar kesintisiz, güvenli ve bağımsız kullanılabilir bir erişilebilir güzergâh oluşturulmalıdır.

Bu güzergâhta;

- Uygun eğime ve genişliğe sahip rampa,
- Kaymaz zemin,
- Doğru yükseklikte korkuluk ve tutunma elemanları,
- Tekerlekli sandalye manevra alanı,
- Eşik bulunmayan veya uygun şekilde düzenlenmiş kapı,
- Yeterli kapı genişliği,
- Görme engelli bireyler için hissedilebilir yönlendirme,
- Görsel ve sesli bilgilendirme,
- Erişilebilir zil, interkom ve kapı açma sistemi,
- Gereken yapılarda erişilebilir asansör veya kaldırma platformu zorunlu olmalıdır.

Engelli bireyin binaya yük girişinden, otoparktan, mutfaktan veya arka kapıdan alınması erişilebilirlik değildir. Esas olan, herkesin kullandığı ana girişin herkes için erişilebilir olmasıdır. Ayrı bir erişilebilir giriş ancak teknik zorunluluk halinde ve ana girişle aynı güvenlik, saygınlık ve kullanım kolaylığını sağlamak şartıyla kabul edilmelidir.

Portatif rampalar, taşınabilir tahtalar ve bir görevlinin gelip engelli bireyi içeri taşıması kalıcı erişilebilirlik çözümü olarak görülmemelidir. Bir yere girebilmek için başkasından yardım istemek zorunda kalmak bağımsız erişim değildir.

Apartmanlar ve konutlar sistemin dışında bırakılamaz

Yeni yapılacak apartman, site ve toplu konutlarda yalnızca bina kapısı değil; bahçe girişi, otopark, bina girişi, posta kutuları, asansör, merdivenler, ortak kullanım alanları, sığınaklar ve acil tahliye güzergâhları erişilebilir olmalıdır.

“Binada engelli yok” gerekçesiyle erişilebilirlik hükümlerinden vazgeçilememelidir. Yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi verilmeden önce erişilebilirlik denetimi yapılmalı; gerekli şartlar sağlanmadan bina kullanıma açılmamalıdır.

Mevcut apartmanlarda rampa, platform veya asansör yapılmasının kat malikleri tarafından keyfî biçimde engellenmesini önleyecek açık mevzuat düzenlemeleri yapılmalıdır. Ortak yaşam alanlarının erişilebilir hale getirilmesi bir lütuf veya kişisel talep değil, temel bir kullanım hakkı kabul edilmelidir.

Hastaneler ve sağlık kuruluşlarında kesintisiz erişim sağlanmalıdır

Hastanelerde yalnızca giriş kapısına rampa yapılması yeterli değildir. Hasta indirme-bindirme noktasından kayıt bankosuna, poliklinikten laboratuvara, görüntüleme biriminden hasta odasına, eczaneden tuvalete kadar bütün hizmet zinciri erişilebilir olmalıdır.

Muayene masaları, tartı cihazları, bankolar, sıra sistemleri, bilgilendirme ekranları ve acil çağrı sistemleri farklı engel grupları tarafından kullanılabilmelidir. İşitme engelli bireyler için erişilebilir iletişim desteği, görme engelli bireyler için sesli ve hissedilebilir yönlendirme bulunmalıdır.

Otellerin yalnızca odası değil, bütün hizmetleri erişilebilir olmalıdır

Otellerde erişilebilir oda yapılması tek başına yeterli sayılmamalıdır. Otelin ana girişi, resepsiyonu, asansörü, restoranı, toplantı salonu, havuzu, spor alanı, plajı, tuvaletleri ve acil tahliye sistemi erişilebilir olmalıdır.

Erişilebilir odalar yalnızca tek bir katta veya en düşük oda kategorisinde toplanmamalı; farklı fiyat ve oda seçeneklerine dağıtılmalıdır. Engelli birey de diğer müşteriler gibi manzara, konfor ve hizmet seçebilmelidir.

Tek bir “engelli tuvaleti” yeterli kabul edilmemelidir

Engelli bireylerin cinsiyeti yokmuş gibi kadın ve erkek tuvaletlerinden ayrı, tek bir ortak engelli tuvaleti yapılması standart çözüm haline getirilmemelidir.

Kadın ve erkek tuvaletlerinin ayrı bulunduğu yapılarda:

- Kadınlar tuvaletinin içerisinde erişilebilir kadın tuvaleti veya kabini,
- Erkekler tuvaletinin içerisinde erişilebilir erkek tuvaleti veya kabini bulunmalıdır.

Bunlara ek olarak, farklı cinsiyetten refakatçiye ihtiyaç duyan kişiler, çocuklu aileler ve yoğun destek ihtiyacı bulunan bireyler için bağımsız erişilebilir refakatçi ve aile tuvaleti de yapılabilir. Ancak bu bağımsız alan, kadın ve erkek tuvaletlerinin kendi içinde erişilebilir yapılmasının yerine geçmemelidir.

Erişilebilir tuvaletlerin depo, temizlik malzemesi odası veya personel kullanım alanına dönüştürülmesi kesinlikle yasaklanmalı ve habersiz denetimlerde özellikle kontrol edilmelidir.

Bütün işletmeler ruhsat sistemine dâhil edilmelidir

Belediyeden işyeri açma ve çalışma ruhsatı almak zorunda olan bütün işletmeler erişilebilirlik denetimine tabi tutulmalıdır.

Dönerciden restorana, kafeden fırına, marketten kuyumcuya, takıcıdan kuaföre, otelden pansiyona, düğün salonundan spor merkezine kadar halka hizmet sunan hiçbir işletme sistemin dışında bırakılmamalıdır.

İşletmelerin yalnızca girişleri değil; hizmet bankoları, masa aralıkları, ödeme cihazları, menüler, sıra sistemleri, tuvaletleri, acil çıkışları, internet siteleri, rezervasyon ve sipariş uygulamaları da denetlenmelidir.

Küçük bir dükkânla büyük bir otelin teknik yükümlülükleri aynı ölçekte olmayabilir; ancak hiçbir işletme engelli bireye eşit hizmet sunma sorumluluğundan muaf tutulmamalıdır.

Sahiller ve plajlar da belgeye bağlanmalıdır

Belediye tarafından işletilen, kiraya verilen veya özel işletmelerce kullanılan bütün sahillerde ulaşım noktasından denize kadar kesintisiz erişim sağlanmalıdır.

Erişilebilir otopark, plaj erişim yolu, uygun duş, kadın ve erkek bölümlerinde erişilebilir tuvalet, erişilebilir soyunma alanı, gölgelendirilmiş dinlenme noktaları, denize güvenli giriş ekipmanı ve erişilebilir acil yardım sistemi zorunlu olmalıdır.

Bu şartları sağlamayan işletmelere plaj işletme izni, kiralama hakkı veya uygunluk belgesi verilmemelidir.

Ruhsattan önce zorunlu uygunluk belgesi alınmalıdır

Gerekli ulusal mevzuat değişiklikleri yapılarak Erişilebilirlik ve Kapsayıcı Hizmet Uygunluk Belgesi oluşturulmalıdır.

Bu belge;

- Yapı ruhsatının,
- Yapı kullanma izin belgesinin,
- İşyeri açma ve çalışma ruhsatının,
- Otel ve konaklama faaliyet izinlerinin,
- Plaj işletme izinlerinin,
- Belediye kiralama ve tahsislerinin zorunlu ön şartı haline getirilmelidir.

Yeni yapılar çizim aşamasında, inşaat sırasında, tamamlanma aşamasında ve kullanıma açılmadan önce denetlenmelidir. İşletmeler ise ruhsat öncesinde, ruhsat yenileme sırasında, belirli aralıklarla, habersiz olarak ve şikâyet üzerine tekrar denetlenmelidir.

Engelli bireyin onayı olmadan belge verilmemelidir

Denetimler yalnızca masa başında ve proje üzerinden yapılmamalıdır. Tekerlekli sandalye kullanan, görme, işitme ve farklı engel gruplarından bireyler ücretli kullanıcı denetçisi olarak görev almalıdır.

Teknik üyelerin onayı yanında engelli kullanıcı üyelerinin ayrı ve açık onayı bulunmadan uygunluk belgesi düzenlenmemelidir. Denetimde görevli zorunlu üyelerin tamamı sorumluluk üstlenmeli ve imza vermelidir.

Belge işletmenin veya binanın görünür bir yerine asılmalı, üzerinde karekod bulunmalı ve vatandaşlar son denetim tarihini, belgenin geçerlilik süresini ve tespit edilen eksiklikleri görebilmelidir.

Erişilebilirliği sonradan bozan, rampayı kaldıran, erişilebilir güzergâhı kapatan, asansörü çalıştırmayan veya erişilebilir tuvaleti depo yapan işletmeler hakkında düzeltme süresi, idari yaptırım, belgenin ve ruhsatın askıya alınması ile gerektiğinde faaliyetin durdurulmasına kadar ilerleyen yaptırımlar uygulanmalıdır.

Engelli iletişimi eğitimi zorunlu olmalıdır

Yalnızca kamu personeline değil; işletme sahiplerine, yöneticilere, güvenlik görevlilerine, sağlık çalışanlarına, resepsiyon görevlilerine, kasiyerlere, garsonlara ve vatandaşla doğrudan iletişim kuran bütün personele zorunlu engelli iletişimi eğitimi Lp verilmelidir.

Bu eğitimler sadece katılım belgesi dağıtılan toplantılar olmamalı; uygulamalı sınavla ölçülmeli ve belirli aralıklarla yenilenmelidir.

Erişilebilirlik istihdam üretmelidir

Engelli bireyler denetçi, kullanıcı test uzmanı, eğitmen, erişilebilirlik danışmanı ve dijital erişilebilirlik uzmanı olarak ücretli biçimde istihdam edilmelidir. Oluşturulacak denetçi ve eğitmen havuzlarında kadın-erkek eşitliği gözetilmeli, özellikle engelli kadınların istihdamına öncelik verilmelidir.

Eğitimden istihdama, ulaşımdan sosyal yaşama kadar karşılaşılan sorunların önemli bir bölümü engelin kendisinden değil; bilinçsizlikten ve erişilemez, kapsayıcı olmayan çevreden kaynaklanmaktadır.

Bir binaya yalnızca orada yaşayanlar girmez. Misafirler, hastalar, müşteriler, çalışanlar, çocuklar ve yaşlılar da girer. Bu nedenle hiçbir yapı “Burada engelli yok” denilerek erişilebilirlikten muaf tutulamaz.

Herkese açık olduğunu söyleyen her bina, her işletme ve her alan gerçekten herkes için açık olmak zorundadır.